KKTC’de engelli bireylerimiz maalesef dünya standartlarının altında yaşamlarını sürdürmetke ve hizmet görmektedirler. Ülkemizde binalar, kaldırımlar, yollar, evler, hastahaneler veya sağlık tesisleri engellilerin ihtiyaçlarına göre dizayn edilmemiştir. Engellilerin toplumun tüm bireyleriyle eşit koşullarda fiziki çevreye, sosyal hayata, ulaşıma, bilgi ve iletişim olanaklarına erişimlerinin sağlanması ve kolaylaştırılması gerekmektedir. Erişimin önündeki engellerin kalkması ve engellerin temel insani hizmetlere (eğitim, sağlık, istihdam) ve çevresel servislere ulaşmaları hayati önem taşımaktadır.
39/2014 sayılı değişiklik yasasıyla tadil edilen 64/1993 sayılı Engellileri Koruma, Rehabilite ve İstihdam Yasası’na göre, istihdam edilen engellilerin iş ve iş ortamına uyumlarını sağlamak amacıyla, Devlet ve/veya işverenler gerekli önlemleri almakla yükümlüdürler. Özel Sektör ve Kamu Sektöründeki işverenler, Çalışma Dairelerine kayıt yaptırarak iş talebinde bulunan ve meslek, beden ve zihin durumlarına göre işyerlerine sevkedilecek olan engellilerden, iş yerlerinde istihdam ettikleri her yirmi beş kişiye karşılık bir engelli bireyi çalıştırmakla yükümlüdürler. Engellileri Koruma, Rehabilite ve İsithdam Yasasında yapılan değişiklikler neticesinde mevcut yasaya engellilerin özel sektörde istihdam edilmelerini kolaylaştıracak teşvik maddesi eklenmiştir.
Bu Yasa maddesine göre, özel sektörde istihdam edilen her engelli için, istihdam tarihinden itibaren 48 (kırk sekiz) aydan az olmamak kaydıyla yapılacak sosyal güvenlik yatırımlarının işveren katkı payı (işveren sigorta hissesi ile ihtiyat sandığı depoziti) Maliye İşleriyle Görevli Bakanlık tarafından işverene iade edilir. Bu süre Bakanlar Kurulu Kararı ile belirlenir. Yine, söz konusu Yasada, 18 yaşını tamalamış olup çalışabileceği halde istihdam edilmeyen ve nakdi yardım almakta olan engellinin, özel sektörde istihdam edilerek maaş almaya başlaması durumunda, istihdam edilmeden önce almakta olduğu nakdi yardım miktarının %30 (yüzde otuz) oranında nakdi yardım verilmeye devam edileceği hususu mevcuttur. Bu hususa ilaveten, sosyal güvence kapsamında, 18 yaşını dolduran ve çalışmayan veya özel sektörde çalıkşmakta olan engelli kişilerin kendilerine, 18 yaşından küçük engellilere maddi durumlarına bakılmaksızın kendileri için ailelerine veya refakatçilerine ve bakıma gereksinim duyan engellilere maddi durumlarına bakılmaksızın kendileri için ailelerine veya refakatçilerine maddi ve psikolojik destek sağlanabilir.
Yasal mevzuat bu düzenlemeleri getirmekle beraber ne yazık ki bu yasal düzenlemelerin getirilmiş olması istihdam konusunun önündeki engelleri kaldırmak için yeterli olmamıştır. İdarenin, işverenlerin ve tüm toplumun bütünlük içerisinde engellileri çalıştırmak konusundaki çekingenlikleri veya önyargıları ortadan kaldırması gerekmektedir. Ayrımcılık toplumsal yaşamın tüm alanlarında yer almaktadır. Farkındalık yaratmak herkesin görevleri arasında olmalıdır. Bu bağlamda engellilerin topluma kazandırılmaları ve bağımsız olarak kendi hayatlarını düzenlemelerine yardımcı olmak için sosyal rehabilitasyon programlarına ihtiyaç duyulmaktadır. Engelli vatandaşlarımızın toplumun birer üyesi olarak, toplumdan soyutlanmadan temel ihtiyaçlarının giderilmesinin ötesinde hayata bağlı kalabilmeleri için hem Devlete, hem de toplumun bütün kesimlerine önemli görevler düşmektedir. Engellilerin toplumsal yaşama aktif bir biçimde uyumunu sağlayabilmek için kendileri için öngörülen hizmetlerin tesbitinde, yönetiminde ve geliştirilmesinde rol almaları konusunda katılımlarını da mutlaka temin etmeliyiz. Engellileri sadece engelli haftasında değil her gün hatırlamalı ve onların hayatlarını kolaylaştıracak aktif adımları her an atmalıyız.
Emine DİZDARLI
Ombudsman